الفباخبر، در حالیکه جهان هنوز از بحرانهای اوکراین، خاورمیانه و رقابت فضایی آمریکا و چین بیرون نیامده است، ناگهان واشنگتن اعلام کرد دونالد ترامپ دستور آغاز فوری آزمایش تسلیحات اتمی جدید را صادر کرده است. خبری که نهتنها پایتختهای جهان را در وضعیت آمادهباش قرار داد، بلکه خاطرهی تاریک جنگ سرد را دوباره زنده کرد.
ترامپ در سخنانی تند و بیپرده گفته است:
«وقتی روسیه زرادخانهاش را مدرن میکند و چین بهسرعت بهسمت ابرقدرت هستهای شدن میرود، آمریکا نمیتواند تماشاگر بماند. باید نشان دهیم که آمادهایم.»
بهاینترتیب، جهان بار دیگر در آستانهٔ دور تازهای از رقابت تسلیحاتی قرار گرفته است؛ رقابتی که بسیاری از کارشناسان آن را «خطرناکتر از دههٔ ۱۹۶۰» میدانند.
بازگشت سیاست «قدرت از طریق بازدارندگی»
تصمیم ترامپ، یادآور دکترین کلاسیک دوران جنگ سرد است: «بازدارندگی از طریق برتری».
بهگفتهٔ منابع نزدیک به کاخ سفید، آزمایشهای جدید قرار است روی نوعی کلاهک کمقدرت با دقت بالا متمرکز باشد که قابلیت استفاده در میدانهای جنگ محدود را دارد — سلاحی که از دید منتقدان، خطر عبور از مرز بین «بازدارندگی» و «استفاده واقعی» را بالا میبرد.
ترامپ در دفاع از این تصمیم گفته:
«آمریکا هرگز آغازگر جنگ نخواهد بود، اما هیچکس نباید حتی به فکر تهدید ما بیفتد.»
این جمله بهروشنی بازتاب نگاه اوست: نمایش قدرت برای جلوگیری از درگیری — اما در جهانی پرتنش، چنین نمایشی میتواند خودش جرقهٔ بحران بعدی باشد.
واکنش خشمآلود مسکو؛ «آتش با آتش پاسخ داده میشود»
چند ساعت پس از اعلام خبر، سخنگوی کرملین بیانیهای صادر کرد و هشدار داد که روسیه در صورت انجام هرگونه آزمایش هستهای جدید از سوی آمریکا، «پاسخی متقارن و فوری» خواهد داد.
بر اساس این موضعگیری، مسکو نیز احتمالاً آمادهٔ فعالسازی بخشی از زیرساختهای قدیمی آزمایشهای اتمی خود در سیبری شده است.
ژنرال «سرگئی شویگو» در واکنشی کمسابقه گفت:
«اگر واشنگتن میخواهد به دوران آزمایشهای اتمی برگردد، ما هم میدانیم چگونه برگردیم — اما سریعتر.»
این پاسخ، بهخوبی نشان میدهد که روابط مسکو و واشنگتن به پایینترین سطح خود از زمان فروپاشی شوروی رسیده است.
میراث معلق پیمانها
پیمانهای کنترل تسلیحات اتمی که در دهههای گذشته ضامن ثبات نسبی جهانی بودند، یکی پس از دیگری فروپاشیدهاند.
پیمان INF (موشکهای میانبرد) در سال ۲۰۱۹ از بین رفت، START جدید در وضعیت نیمهفعال است و گفتوگوهای جایگزین تقریباً متوقف شدهاند.
در چنین خلائی، هیچ چارچوبی برای محدودکردن رقابت جدید وجود ندارد. هر آزمایشی از سوی یکی از قدرتها، میتواند بهانهای برای اقدام متقابل دیگری شود — و در نهایت، به مارپیچ خطرناک بیاعتمادی و مسابقهی تسلیحاتی بینجامد.
بازی روانی یا آمادهسازی واقعی؟
برخی تحلیلگران معتقدند دستور ترامپ ممکن است بیش از آنکه یک اقدام نظامی واقعی باشد، نمایش قدرتی برای تأثیرگذاری سیاسی داخلی باشد.
او همزمان درگیر چالشهای انتخاباتی و فشارهای اقتصادی است و میخواهد با نمایش اقتدار نظامی، جایگاه خود را در میان رأیدهندگان محافظهکار تقویت کند.
اما مسئله اینجاست که حتی اگر هدف صرفاً بازی روانی باشد، اثرات واقعی آن بر صحنهٔ بینالمللی غیرقابل پیشبینی است.
بازارهای جهانی بهشدت به اخبار امنیتی واکنش نشان میدهند، و کشورهای منطقهای مانند ایران، کره شمالی و هند ممکن است از این وضعیت برای پیشبرد برنامههای خود بهرهبرداری کنند.
پروژههای محرمانه در نوادا
گزارشها حاکی از آن است که وزارت انرژی آمریکا و پنتاگون چند ماهی است مشغول بازسازی برخی تأسیسات قدیمی در «سایت آزمایشی نوادا» هستند.
این تأسیسات در دوران جنگ سرد برای آزمایش بمبهای زیرزمینی استفاده میشد و اکنون قرار است برای آزمایشهای «غیرانفجاری اما واقعی» آماده شود.
هدف رسمی این آزمایشها، بررسی ایمنی و قابلیت اطمینان زرادخانهٔ هستهای فعلی اعلام شده، اما منتقدان میگویند واشنگتن در واقع در حال آزمایش نسل جدیدی از کلاهکهاست — نوعی بازگشت آرام اما قطعی به عصر آزمایشهای میدانی.
نگرانی جهانی؛ سازمان ملل در حالت هشدار
دبیرکل سازمان ملل متحد با صدور بیانیهای از «بازگشت گفتمان خطرناک هستهای» ابراز نگرانی کرده و از همهٔ کشورها خواسته خویشتندار باشند.
کشورهای اروپایی نیز با لحنی محتاط اما انتقادی نسبت به اقدام واشنگتن واکنش نشان دادهاند.
فرانسه و آلمان تأکید کردهاند که چنین تصمیمی میتواند «دههها تلاش برای خلع سلاح را نابود کند».
در مقابل، برخی متحدان آمریکا مانند لهستان و ژاپن ضمن درک نگرانیها، گفتهاند که باید واقعبین بود و «قدرت بازدارندگی» همچنان ضروری است.
جنگ سرد ۲.۰؛ اینبار دیجیتال و اتمی
کارشناسان روابط بینالملل از وضعیت جدید با عنوان «جنگ سرد ۲.۰» یاد میکنند، اما با تفاوتهای مهم:
در دههی ۱۹۶۰، رقابت آمریکا و شوروی بر سر بمب و فضا بود؛ اما امروز علاوه بر آن، حوزهٔ سایبری و هوش مصنوعی نیز وارد معادله شده است.
آزمایش تسلیحات هستهای در چنین فضایی، نهتنها مسابقهٔ نظامی را تشدید میکند، بلکه میتواند توازن فناوری را نیز برهم بزند.
زیرا هر موشک جدید، هر الگوریتم هدفگیری و هر کلاهک هوشمند، معنایش تغییر در معادلات بازدارندگی است — و این همان نقطهای است که تاریخ بار دیگر میتواند تکرار شود.
گذشتهای که رها نمیکند
تصاویر انفجارهای اتمی دهههای پیش، هنوز در حافظهٔ جمعی بشر زندهاند. حالا جهان نگران است که اشتباهات گذشته دوباره تکرار شوند.
در دوران جنگ سرد، چند بار جهان تا آستانهٔ فاجعه رفت — از بحران موشکی کوبا تا حادثهٔ تقریباً هستهای در سال ۱۹۸۳.
امروز، با وجود پیشرفت فناوری، خطر سوءتفاهمهای سیاسی یا اشتباه محاسباتی حتی بیشتر شده است.
یک پیام اشتباه، یک هشدار سیستمی یا یک تصمیم احساسی، میتواند آغازگر بحرانی باشد که دیگر قابل مهار نیست.
آینده مبهم؛ قدرت یا پارانویا؟
دستور ترامپ میتواند نشانهای از بازگشت به سیاست قدرتمحور باشد، یا نشانهای از پارانویا در رأس قدرت.
در هر دو حالت، نتیجه یکسان است: افزایش بیاعتمادی جهانی و کاهش امید به خلع سلاح.
جهان بهجای رقابت در علم و فناوری، بار دیگر شاهد رقابت در تسلیحات مرگبار است.
در پایان، شاید جملهای از یکی از مقامات سابق پنتاگون بهترین توصیف برای وضعیت فعلی باشد:
«در جنگ سرد اول، از اشتباهاتمان درس گرفتیم و زنده ماندیم. در جنگ سرد دوم، شاید دیگر فرصت اشتباه نداشته باشیم.»
