الفباخبر، روسیه بار دیگر نسبت به وضعیت بحرانی توافق هستهای ایران هشدار داد و اعلام کرد که برجام در «وضعیتی وخیم» قرار دارد. مسکو ضمن انتقاد از رفتار غیرسازنده کشورهای اروپایی، تأکید کرد ادامه این روند، امیدها برای حفظ توافق را از بین خواهد برد و منطقه را وارد مرحلهای پرتنش میکند.
۱. برجام؛ توافقی که سایهاش سنگین است
توافق هستهای ایران، موسوم به برجام، در سال ۲۰۱۵ به عنوان یکی از مهمترین دستاوردهای دیپلماسی بینالمللی شکل گرفت. این توافق قرار بود نقطه پایانی باشد بر سالها مناقشه میان ایران و غرب بر سر فعالیتهای هستهای.
اما اکنون، ده سال پس از امضا، این توافق بیش از هر زمان دیگری به پرتگاه فروپاشی نزدیک شده است. سخنان اخیر روسیه مبنی بر اینکه برجام در «وضعیتی وخیم» قرار دارد، نشان میدهد آخرین امیدها برای احیای کامل آن نیز در حال از بین رفتن است.
۲. هشدار روسیه؛ اروپا مسیر را پیچیدهتر کرده است
روسیه، به عنوان یکی از امضاکنندگان اصلی توافق، اعلام کرده است که علت وخامت اوضاع نه در رفتار ایران بلکه در سیاستهای متناقض و غیرسازنده اروپا نهفته است.
به باور مسکو، کشورهای اروپایی به جای ایفای نقش میانجی و عمل به تعهدات اقتصادی خود، به سمت مواضع سیاسی و تحریمی رفتهاند. فعالسازی سازوکار موسوم به «بازگشت تحریمها» از سوی اروپا، آخرین امیدها برای بازگشت کامل به توافق را با مانع جدی روبهرو کرده است.
در بیانیه اخیر، مقامات روسی گفتهاند ادامه رفتار دوگانه اروپا باعث شده اعتماد متقابل میان ایران و طرفهای غربی تقریباً از بین برود و مذاکرات، به بنبستی واقعی برسد.
۳. چرا مسکو از وخامت اوضاع سخن میگوید؟
روسیه برجام را نه تنها یک توافق هستهای، بلکه عاملی برای ثبات منطقهای و جلوگیری از رقابتهای تسلیحاتی میداند. از دید کرملین، هرگونه فروپاشی توافق میتواند زمینهساز افزایش بیاعتمادی در خاورمیانه و تشدید رقابتهای خطرناک شود.
به گفته تحلیلگران روسی، از زمان خروج آمریکا از توافق و بازگشت تحریمها، هیچ یک از طرفهای اروپایی نتوانستهاند وعدههای اقتصادی خود را برای جبران خسارات ایران اجرا کنند. در نتیجه، تهران نیز به تدریج از اجرای محدودیتهای توافق فاصله گرفته است.
روسیه معتقد است در شرایطی که بخش اعظم مفاد توافق عملاً بیاثر شده، حفظ چارچوب برجام تنها در صورتی ممکن است که اروپا رویکردی تازه در پیش گیرد — رویکردی بر پایه احترام متقابل، تضمین اقتصادی و پرهیز از فشارهای سیاسی.
۴. اروپا در برابر دو راهی
اروپا امروز در موقعیتی قرار گرفته که باید بین فشار آمریکا و واقعیتهای منطقهای یکی را انتخاب کند. کشورهای اروپایی از یک سو نگران توسعه برنامه هستهای ایران هستند و از سوی دیگر میدانند که فشار بیش از حد میتواند به خروج کامل تهران از توافق منجر شود.
اما به باور روسیه، اروپا با اتخاذ سیاستی دوگانه، عملاً هر دو مسیر را باخته است: هم نتوانسته ایران را در چارچوب توافق نگه دارد و هم از ایجاد کانال اقتصادی مؤثر برای حفظ تعهدات خود ناتوان بوده است.
مسکو میگوید اروپاییها با تکیه بر «تهدید و تحریم» به جای «گفتوگو و تضمین»، اعتماد طرف ایرانی را از بین بردهاند. این روند بهتدریج برجام را از یک سند دیپلماتیک به یک پرونده سیاسی بیسرانجام تبدیل کرده است.
۵. موضع ایران؛ بیاعتمادی متقابل
ایران در ماههای اخیر تأکید کرده است که دیگر دلیلی برای اجرای یکطرفه تعهدات برجامی وجود ندارد. تهران میگوید کشورهای غربی، بهویژه سه کشور اروپایی، نهتنها به وعدههای اقتصادی خود عمل نکردهاند بلکه با فشارهای جدید، فضا را به سمت بنبست سوق دادهاند.
در این میان، تصمیم برخی کشورهای اروپایی برای بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل، ضربهای سنگین به روند مذاکرات بود. از نگاه ایران و متحدانش، این اقدام «غیرقانونی و تحریکآمیز» است و هرگونه بازسازی توافق را دشوارتر میکند.
روسیه در همین زمینه هشدار داده است که اقدامات اروپا میتواند منجر به تصمیمات پیشبینیناپذیری از سوی تهران شود و در نهایت، دیپلماسی را از میدان خارج کند.
۶. نقش روسیه؛ میانجی یا هشداردهنده؟
از زمان آغاز بحران برجام، روسیه تلاش کرده است میان ایران و غرب نقش میانجی را ایفا کند. اما در شرایط کنونی، لحن مسکو از حالت میانجیگرانه به هشدارآمیز تغییر کرده است.
روسیه معتقد است اگر روند فعلی ادامه یابد، احتمال دارد توافق به طور کامل از دستور کار جامعه بینالملل خارج شود.
تحلیلگران سیاسی در مسکو میگویند روسیه بهویژه نگران پیامدهای امنیتی فروپاشی برجام در منطقه است. از نظر آنان، خروج کامل ایران از چارچوب توافق میتواند زمینهساز افزایش تنشهای منطقهای، تشدید رقابت تسلیحاتی و حتی تهدید امنیت انرژی شود.
۷. خطر فروپاشی کامل توافق
در حال حاضر، نهتنها امیدی به احیای برجام در کوتاهمدت وجود ندارد، بلکه نشانهها از احتمال فروپاشی کامل آن حکایت دارد. با پایان رسمی برخی از مفاد توافق و کاهش نظارتهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی، این خطر وجود دارد که برجام به یک «توافق روی کاغذ» بدل شود؛ توافقی که دیگر اثر عملی ندارد.
روسیه در بیانیه خود هشدار داده است که اگر طرفهای اروپایی مسیر فعلی را ادامه دهند، نهتنها برجام از بین خواهد رفت، بلکه هرگونه گفتوگوی جدید درباره پرونده هستهای ایران نیز با بیاعتمادی کامل آغاز خواهد شد.
۸. واکنشها در تهران
در ایران، تحلیلها درباره اظهارات روسیه متفاوت است. برخی معتقدند مواضع اخیر مسکو نشاندهنده نگرانی واقعی نسبت به فروپاشی توافق است، در حالیکه گروهی دیگر آن را نوعی فشار دیپلماتیک برای وادار کردن اروپا به عقبنشینی میدانند.
در هر صورت، سخنان روسیه برای ایران یک پیام روشن دارد: حفظ خویشتنداری دیپلماتیک در عین پافشاری بر حقوق هستهای. ایران در ماههای اخیر بر توسعه برنامه صلحآمیز خود تأکید کرده و در عین حال اعلام کرده که اگر طرفهای غربی تعهدات خود را اجرا کنند، هنوز امکان بازگشت به توافق وجود دارد.
۹. برجام، آیینهای از چندقطبی شدن جهان
در نگاهی کلانتر، بحران فعلی برجام بازتابی از تغییر موازنه قدرت در نظام بینالملل است. در حالیکه غرب با محوریت آمریکا و اروپا سعی دارد سازوکارهای گذشته را حفظ کند، روسیه و چین در تلاشاند نظام جدیدی از همکاریهای چندجانبه را شکل دهند.
در این ساختار جدید، توافقهایی مانند برجام نه فقط پروندههای منطقهای بلکه بخشی از رقابت ژئوپلیتیک جهانی هستند.
روسیه در سالهای اخیر بارها تأکید کرده که راهحل مشکلات جهانی باید از مسیر چندجانبهگرایی و احترام به حاکمیت کشورها بگذرد. از این منظر، برخورد اروپا با ایران نمونهای از رفتار یکجانبهگرایانه تلقی میشود که با اصول دیپلماسی مدرن در تضاد است.
۱۰. چشمانداز پیش رو
تحلیلگران معتقدند برجام امروز در حساسترین مقطع خود قرار دارد. ادامه وضعیت فعلی میتواند به نابودی کامل توافق بینجامد، اما هنوز روزنههایی برای نجات آن وجود دارد.
اگر اروپا از مسیر فشار فاصله بگیرد و ایران نیز نشانههایی از انعطاف دیپلماتیک نشان دهد، امکان بازسازی حداقلی توافق وجود خواهد داشت.
با این حال، در فضای بیاعتمادی کنونی، حتی بازگشت به میز مذاکره هم به آسانی گذشته نخواهد بود.
سخنان روسیه را میتوان آخرین زنگ هشدار برای همه طرفها دانست؛ هشداری که میگوید زمان برای نجات برجام رو به پایان است.
جمعبندی
توافق هستهای ایران که زمانی نماد گفتوگو و دیپلماسی بود، امروز در شرایطی قرار دارد که هر لحظه احتمال سقوط آن وجود دارد. هشدار روسیه نه تنها بیانگر نگرانی از آینده این توافق است، بلکه تذکری به اروپا نیز هست که دیپلماسی با زبان تهدید زنده نمیماند.
برای جلوگیری از فروپاشی کامل برجام، همه طرفها باید به مسیر تعامل واقعی بازگردند؛ مسیری که از گفتوگو، اعتمادسازی و احترام متقابل میگذرد، نه از تحریم و فشار.
