الفباخبر، در جهان امروز، مبارزه با تبعیض جنسیتی پیشرفتهایی کرده است، اما هنوز بسیاری از زنانی که دارای معلولیت هستند، با چالشهای مضاعف و پیچیدهای روبرو هستند. این افراد نه تنها از نظر جنسیت با فشارهای اجتماعی، اقتصادی، آموزشی و فرهنگی مواجهاند، بلکه معلولیتشان نیز موانع ویژهای ایجاد میکند. این همپوشانی یا تلاقی دو هویت (زن + معلولیت) منجر به «تبعیض دوگانه» یا تبعیضِ مضاعف میشود. در این مقاله، تلاش میکنم ابعاد مختلف این تبعیض را بررسی کرده و اثرات آن را بر زندگی زنان دارای معلولیت تبیین کنم.
تبعیض جنسیتی در کنار معلولیت: چارچوب مفهومی
ابتدا باید تفاوت بین تبعیض جنسیتی و تبعیض مبتنی بر معلولیت روشن شود:
-
تبعیض جنسیتی به معنای برخورد متفاوت، منفی یا ناکامی در برخورد برابر بر اساس جنسیت است.
-
معلولیت نیز میتواند به موانع فیزیکی، ذهنی، حسی یا روانی منجر شود که فرد را از مشارکت کامل در جامعه باز میدارد.
-
وقتی زن دارای معلولیت باشد، این دو عامل با هم ترکیب میشوند و وضعیت بسیار پیچیدهتر میشود: به عبارتی، تجربه زن دارای معلولیت متفاوت از مرد دارای معلولیت و همچنین متفاوت از زن فاقد معلولیت است. این نگاه تقاطعی (intersectional) اهمیت دارد.
-
مثلا سندهای بینالمللی حقوق بشر نیز بر نگاه جنسیتی در حقوق افراد دارای معلولیت تأکید کردهاند و گفتهاند که برنامهریزیها باید به نیازهای جنسیتی ـ معلولیتی توجه کنند.
ابعاد تأثیر تبعیض جنسیتی بر زنان دارای معلولیت
۱. آموزش و تحصیل
زنان دارای معلولیت معمولاً دسترسی کمتری به فرصتهای آموزش رسمی دارند:
-
به دلایل سنتی و فرهنگی، زنان ممکن است در خانواده به نقشهای مراقبتی (یاری به اعضای خانواده، کودکان یا سالمندان) محدود شوند، حتی اگر دارای معلولیت هم باشند. این مسئولیت مراقبتی میتواند مانع حضور در مدرسه یا دانشگاه شود.
-
همچنین سیستم آموزشی ممکن است به طور کافی مناسبسازی نشده باشد (دسترسی به کلاسها، وسایل کمکی، همکلاسیهای همگامسازی شده). لذا زن دارای معلولیت به دلایل فیزیکی یا ذهنی ممکن است زودتر ترک تحصیل کند یا بازده تحصیلی پایینتری داشته باشد.
۲. اشتغال و استقلال اقتصادی
یکی از مهمترین تأثیرات تبعیض جنسیتی برای افراد دارای معلولیت، کاهش فرصتهای شغلی و درآمد است:
-
زنان دارای معلولیت کمتر از مردان معلول استخدام میشوند، نرخ مشارکت در بازار کار پایینتر است و درآمدشان نیز پایینتر است. طبق گزارشاتی، بسیاری از زنان معلول در بازار کار به مراتب کمتر از زنان غیرمعلول یا مردان معلول مشارکت دارند.
-
این وضعیت به همراه مسئولیت مراقبتی و خانواده باعث میشود آنها نتوانند تمام وقت یا با کیفیت مناسب کار کنند.
-
ضعف در استقلال اقتصادی باعث افزایش احتمال فقر، وابستگی به کمکهای خانواده یا مؤسسات حمایتی میشود.
۳. خشونت جنسیتی و سوء استفاده
زنانی که دارای معلولیت هستند در معرض آسیبهای جدیتر قرار دارند:
-
آنان بسیار بیشتر از زنان بدون معلولیت با خشونتهای جسمی، جنسی یا خانگی مواجه هستند. برخی گزارشها نشان میدهند که زنان دارای معلولیت دو تا پنج برابر بیشتر از زنان بدون معلولیت خشونت را تجربه میکنند.
-
مشکلاتی مثل عدم اطلاع رسانی مناسب، ضعف دسترسی به خدمات حمایتی و آسیبپذیری بیشتر به استثمار و سوء استفاده نیز وجود دارد.
۴. سلامت جسمی و روانی
تبعیض جنسیتی همراه با معلولیت میتواند آثار سنگینی در سلامت روانی و جسمی داشته باشد:
-
فشارهای مضاعف اجتماعی، انتظارات جنسیتی، و همچنین محدودیتهای فیزیکی باعث استرس، کمبود اعتماد به نفس، احساس محرومیت و افسردگی میشود.
-
ممکن است زن دارای معلولیت خود را نسبت به نقشهای مرسوم زنان احساس ناتوانی ببیند یا احساس کند که باید «بیشتر تلاش کند» تا توانایی واقعی خود را نشان دهد، که میتواند منجر به احساس گناه یا ناکافی بودن شود. این پدیده گاهی تحت عنوان ableism داخلی نیز شناخته میشود.
-
فقدان دسترسی به خدمات روانشناسی مناسب، شبکه حمایت اجتماعی ضعیفتر و برخورد تبعیضآمیز باعث تشدید مشکلات روانی میشود.
۵. مشارکت اجتماعی و حقوق
زنان دارای معلولیت گاهی به دلیل ترکیب نقش جنسیت و معلولیت از مشارکت اجتماعی کامل محروم میشوند:
-
حضور در فعالیتهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی یا اقتصادی ممکن است محدود شود به دلیل موانع فیزیکی، نگرش منفی جامعه و تبعیض جنسیتی.
-
تصمیمگیری و مشارکت سیاسی نیز ممکن است برای آنها دشوار باشد چون صدایشان کمتر شنیده میشود یا دیدگاهشان جدی گرفته نمیشود.
-
قوانین بینالمللی، مانند Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD) تأکید دارد که دولتها باید با دید جنسیتی به حقوق افراد دارای معلولیت نگاه کنند.
پیامدها و چالشهای کلان
چنین تبعیض دوجانبه تأثیرات عمیقی بر زندگی فرد، خانواده و جامعه دارد:
-
فقر و وابستگی اقتصادی: چون توان اشتغال و درآمد محدود است، احتمال فقر بیشتر میشود و زنان معلول ممکن است مجبور شوند برای گذران زندگی به خانواده یا مددجویان کمک کنند.
-
افزایش بار مراقبتی: زنان معلول نه تنها نیاز به مراقبت دارند، بلکه ممکن است مسئول مراقبت از اعضای خانواده هم باشند، این بار دوگانه فشار بیشتر ایجاد میکند.
-
کاهش فرصت رشد و توانمندسازی: محدودیت در تحصیل یا اشتغال باعث میشود امکانات توانمندسازی کمتر باشد.
-
احساس حاشیهنشینی: احساس عدم belonging (وابستگی به جامعه) افزایش مییابد و ممکن است باعث انزوای اجتماعی شود.
-
تضعیف حقوق بشر: حقوق بنیادی مانند حق آموزش، اشتغال، سلامت، مشارکت سیاسی و فرهنگی نقض میشود.
راهکارها و پیشنهادها
برای کاهش این تبعیض و بهبود وضعیت زنان دارای معلولیت، چند پیشنهاد علمی / سیاستی مطرح است:
-
نگاه تقاطعی در سیاستگذاری: سیاستگذاران باید هنگام تدوین قوانین و برنامهها، ملاحظات جنسیتی و معلولیتی را با هم لحاظ کنند تا برنامهها جوابگوی نیازهای خاص زنان معلول باشند.
-
بهبود دسترسی آموزشی: فراهم کردن محیطهای مناسب، ابزارهای کمکی، امکانات آموزشی تطبیقی و تسهیلات برای زنان معلول.
-
تقویت فرصتهای شغلی: ایجاد مشاغل مناسب، انعطاف زمانی، آموزش مهارتهای خاص، اشتغال حمایتی، مشوقهایی برای استخدام زنان معلول.
-
حمایت روانی و مراقبتی: ارائه خدمات مشاوره روانی، شبکههای حمایتی، گروههای همیار (peer support) مخصوص زنان دارای معلولیت.
-
افزایش آگاهی عمومی: مبارزه با نگرشهای منفی درباره معلولیت و نقش جنسیتی زنان (ableism و استریوتایپهای جنسیتی).
-
اجرای حقوق بینالمللی: استفاده از پیمانها و کنوانسیونها برای تضمین حقوق کامل زنان معلول، نظارت بر اجرای قوانین.
جمعبندی
تبعیض جنسیتی وقتی با معلولیت ترکیب میشود، مشکلات پیچیدهتر و مضاعفی ایجاد میکند. زنان دارای معلولیت نه تنها با موانع جنسیتی مواجهاند، بلکه محدودیتهای معلولیت نیز بر زندگی روزمره، آموزش، اشتغال، سلامت روانی و مشارکت اجتماعیشان تأثیر میگذارد. برای تحقق عدالت واقعی، لازم است سیاستها، قوانین و برنامهها بهصورت جامع و تقاطعی طراحی شوند تا این افراد بتوانند با امکانات برابر در جامعه مشارکت کنند و زندگی با کرامت و استقلال داشته باشند.
