گزارش تحلیلی از کارنامه یکساله توافق تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا؛ رشد ۲۲ درصدی، آغاز یک راه طولانی
به گزارش الفباخبر، در حالی که جهان با تلاطمهای سیاسی و اقتصادی دستوپنج نرم میکند، یک توافق راهبردی در همسایگی ایران، نتایج ملموس خود را به نمایش گذاشته است. خبر رشد ۲۲ درصدی مبادلات تجاری میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا در نخستین سال اجرای موافقتنامه تجارت آزاد، نه تنها یک عدد آماری، بلکه نشاندهنده یک تغییر جهت هوشمندانه در استراتژی تجارت خارجی کشور است. این گزارش به بررسی ابعاد، چالشها و چشماندازهای این توافق مهم میپردازد.
پایان دوران تعرفهها: ۸۷ درصد کالاهای ایرانی معاف از عوارض
برای دههها، تعرفههای سنگین گمرکی یکی از اصلیترین موانع پیشروی صادرکنندگان ایرانی برای ورود به بازارهای کشورهای حوزه اوراسیا (روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، ارمنستان و بلاروس) بود. اما توافق تجارت آزاد، این دیوار را فرو ریخت. طبق اعلام رسمی سازمان توسعه تجارت، اکنون ۸۷ درصد از ردیفهای تعرفهای میان ایران و کشورهای عضو این اتحادیه به صفر رسیده است.
این به معنای آن است که تولیدکنندگان ایرانی اکنون میتوانند محصولات خود را با قیمتی رقابتیتر در قفسههای فروشگاههای مسکو، مینسک و آستانه عرضه کنند. تنها ۱۳ درصد از کالاها از شمول این توافق خارج ماندهاند که معمولاً شامل کالاهای حساس یا استراتژیک است که هر کشور برای حمایت از تولید داخلی خود بر آنها تعرفه وضع کرده است. این گشایش، یک مزیت رقابتی بینظیر برای کالاهای ایرانی در برابر رقبای منطقهای است.
ساختار یک توافق جامع؛ فراتر از اعداد گمرکی
بسیاری از منتقدان توافقهای تجاری را صرفاً ابزاری برای کاهش تعرفهها میدانند، اما موافقتنامه ایران و اوراسیا فراتر از این نگاه سادهانگارانه است. الهام کریمی، مدیر دفتر موافقتنامههای تجاری سازمان توسعه تجارت، این توافق را یکی از «جامعترین» موافقتنامههای تاریخ تجارت خارجی ایران میداند.
این سند در ۱۱ فصل تدوین شده است که حوزههای زیرساختی مهمی را پوشش میدهد:
- همکاریهای گمرکی: کاهش بروکراسی و الکترونیکی کردن تبادلات گمرکی.
- استانداردها: همسانسازی استانداردهای کیفی برای جلوگیری از مرجوع شدن کالاها.
- قواعد مبدأ: شفافسازی برای جلوگیری از سوءاستفادههای تجاری.
- تسهیل تجارت: سادهسازی تشریفات مرزی.
این فصلهای ۱۱ گانه، زیربنای یک «اکوسیستم تجاری مشترک» را میسازند؛ چیزی که ایران سالها به شدت به آن نیاز داشت تا بتواند از وابستگی تکمحصولی به نفت فاصله بگیرد.
واکاوی اعداد؛ چرا ۳۳ درصد رشد در واردات و رشد صادرات؟
آمارهای یکساله نشان میدهد که واردات ایران از کشورهای عضو اتحادیه با جهشی ۳۳ درصدی همراه بوده است. این آمار در نگاه اول ممکن است نگرانکننده به نظر برسد، اما در اقتصاد کلان، این یک گام ضروری است. بسیاری از کالاهای وارداتی از حوزه اوراسیا، نه کالاهای مصرفی لوکس، بلکه مواد اولیه صنایع، ماشینآلات کشاورزی و نهادههای دامی هستند که صنایع ایران برای تولید رقابتی به آنها نیاز دارند. با تسهیل واردات این اقلام، قیمت تمامشده تولید در داخل کاهش یافته و توان صادراتی کشور افزایش مییابد.
در سوی دیگر، صادرات ایران در نیمه نخست سال اجرای توافق، روند بسیار درخشانی داشت. با این حال، همانطور که مقامات تجاری اشاره کردند، «تنشهای منطقهای» و شرایط خاص سیاسی در ماههای پایانی سال، بر شتاب رشد صادرات تأثیر گذاشت. با این وجود، همین که در بحبوحه فشارهای سیاسی، رشد کلی تجارت (صادرات و واردات) ۲۲ درصد ثبت شده است، نشاندهنده استحکام و ضرورت این پیوند اقتصادی است.
نقشه راه؛ از مسکو تا تهران
جلسات کارگروه مشترک که در مسکو برگزار شد، فقط برای امضای پروتکل نبود؛ بلکه ترسیم یک «نقشه راه سهساله» برای آینده بود. این نقشه راه یعنی توافق به امضای چند وزیر محدود نمیشود، بلکه یک برنامهریزی بلندمدت برای اتصال زنجیرههای تأمین است.
برگزاری دومین نشست در تهران، نشاندهنده اراده دو طرف برای حل چالشهای باقیمانده است. از حملونقل گرفته تا مسائل بانکی و استانداردها، چالشهایی هستند که هنوز به طور کامل حل نشدهاند و اراده سیاسی طرفین نشان میدهد که این مسیر بازگشتناپذیر است.
چشمانداز آینده؛ آیا ایران به هاب تجاری منطقه تبدیل میشود؟
سال آینده، سال آزمون بزرگ برای این توافق است. با فروکش کردن تنشهای منطقهای و با فرض تداوم تسهیلات تعرفهای، انتظار میرود که صادرات غیرنفتی ایران به اوراسیا شتاب بگیرد.
صادرکنندگان ایرانی باید از «کارگاههای آموزشی» و «برنامههای ترویجی» که سازمان توسعه تجارت تدارک دیده است، نهایت استفاده را ببرند. حضور در بازارهای اوراسیا دیگر نیازمند عبور از هفتخوان رستم نیست، اما نیازمند رعایت استانداردهایی است که در این توافقنامه به دقت تعریف شدهاند.
سخن پایانی
توافق تجارت آزاد با اوراسیا، یک «پنجره فرصت» است. در اقتصادی که از تکانههای داخلی و خارجی رنج میبرد، داشتن شرکای تجاری استراتژیک که تعرفههای گمرکی را برای شما صفر میکنند، حکم یک راه نجات را دارد. رشد ۲۲ درصدی مبادلات تنها «زنگ بیدارباش» است؛ اگر فعالان اقتصادی، بخش خصوصی و نهادهای دولتی بتوانند از ظرفیتهای فنی این توافق (مانند استانداردها و تسهیل گمرکی) استفاده کنند، این رقم میتواند در سالهای آینده به رشد نمایی تبدیل شود. ایران در حال پیدا کردن مسیر جدیدی برای خروج از انزوای تجاری است و اوراسیا، ایستگاه نخست این مسیر است.
