پایان تب مهاجرت؟ کاهش کم‌سابقه ورود مهاجران به کشورهای پیشرفته

برای نخستین‌بار در یک دههٔ اخیر، داده‌های جدید نشان می‌دهد که روند صعودی مهاجرت به اقتصادهای پیشرفته جهان رو به کاهش گذاشته است.

الفباخبر، گزارش تازهٔ سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) از افت قابل‌توجه در تعداد متقاضیان مهاجرت، پناهندگی و کار در کشورهای عضو این سازمان خبر می‌دهد؛ افتی که بسیاری از تحلیلگران آن را نشانه‌ای از تغییرات ساختاری در اقتصاد جهانی و سیاست‌های مهاجرتی می‌دانند.

آمارهایی که زنگ هشدار را به صدا درآوردند

بر اساس داده‌های این سازمان، طی سال گذشته شمار کل مهاجران تازه‌وارد به کشورهای عضو OECD حدود ۱۰ درصد کمتر از سال قبل از آن بوده است. در برخی کشورها مانند آلمان، کانادا و استرالیا، این کاهش حتی تا ۱۵ درصد نیز گزارش شده است.

این در حالی است که در دههٔ گذشته، به‌ویژه پس از بحران‌های خاورمیانه، جنگ اوکراین و رکود اقتصادی پساکرونا، موجی از مهاجرت به سمت کشورهای ثروتمند شکل گرفته بود. اکنون اما، به‌نظر می‌رسد ظرفیت جذب اقتصادی و اجتماعی این کشورها به نقطهٔ اشباع رسیده است.

کارشناسان معتقدند این روند می‌تواند نقطهٔ عطفی در سیاست‌های جمعیتی و بازار کار جهانی باشد؛ زیرا اقتصادهای پیشرفته برای پر کردن شکاف نیروی کار خود تا حد زیادی به مهاجران وابسته‌اند.

چرا تب مهاجرت سرد شد؟ پنج عامل کلیدی

کاهش مهاجرت صرفاً نتیجهٔ تصمیم‌های سیاسی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی و امنیتی در این روند نقش دارند:

1. افزایش هزینه‌های زندگی در کشورهای مقصد
   تورم بالا، افزایش اجاره‌خانه و رکود در بازار کار باعث شده جذابیت مهاجرت به شهرهایی مانند لندن، برلین یا تورنتو کمتر شود. بسیاری از مهاجران، به‌ویژه از کشورهای درحال‌توسعه، دیگر توان مالی لازم برای شروع زندگی در این کشورها را ندارند.

2. سخت‌تر شدن سیاست‌های ویزا و پناهندگی
   پس از افزایش بی‌سابقه درخواست‌های پناهندگی در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳، کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی قوانین مهاجرتی خود را سخت‌تر کردند. در بریتانیا و فرانسه، سهمیه‌های سالانه کاهش یافت و در آمریکا نیز بررسی‌های امنیتی طولانی‌تر شد.

3. بهبود نسبی اقتصادی در برخی کشورهای مبدأ
   با رشد صنایع دیجیتال و افزایش سرمایه‌گذاری در کشورهای آسیایی و خاورمیانه، بخشی از نیروی کار تحصیل‌کرده ترجیح می‌دهد در کشور خود بماند یا به مقاصد منطقه‌ای مهاجرت کند.

4. افزایش کنترل‌های مرزی و فناوری‌های نظارتی
   پیشرفت در فناوری‌های ردیابی و کنترل مرزها، عبور غیرقانونی را دشوارتر کرده است. اتحادیه اروپا، به‌ویژه در مسیر مدیترانه، سیستم‌های هوش مصنوعی برای رصد مسیر مهاجران به کار گرفته است.

5. تغییر نگرش اجتماعی در کشورهای میزبان
   خستگی عمومی از موج‌های پناهجویی، همراه با رشد احزاب راست‌گرا، در کاهش حمایت عمومی از پذیرش مهاجران نقش جدی داشته است. در بسیاری از کشورها، مهاجرت به موضوعی سیاسی و حساس تبدیل شده است.

اروپا؛ از بحران پذیرش تا سیاست‌های بازدارنده

اروپا که در دههٔ گذشته درگیر بحران‌های متوالی مهاجرتی بود، اکنون با سیاستی محتاطانه‌تر به استقبال مهاجران می‌رود.
آلمان، به‌عنوان بزرگ‌ترین اقتصاد اروپا، با کمبود نیروی کار ماهر روبه‌روست، اما از سوی دیگر فشار اجتماعی و سیاسی برای کنترل ورود مهاجران افزایش یافته است. دولت برلین به‌جای باز کردن درهای جدید، روی گزینش دقیق‌تر نیروهای متخصص تمرکز کرده است.

فرانسه نیز در سال جاری سقف پذیرش مهاجران کاری را کاهش داد. ایتالیا، یونان و اسپانیا در خط مقدم مسیر مهاجرت دریایی، با موج جدیدی از پناهجویان آفریقایی مواجه‌اند اما تمایل چندانی برای پذیرش بلندمدت نشان نمی‌دهند.
به گفته تحلیلگران، اروپا در حال حرکت به‌سمت مهاجرت گزینشی و موقت است؛ یعنی فقط مهاجرانی که مهارت‌های خاص دارند یا در بخش‌های بحرانی مانند بهداشت و فناوری موردنیازند، شانس بیشتری خواهند داشت.

آمریکای شمالی؛ فشار تورم و رکود بازار کار

در کانادا و ایالات متحده نیز روند مشابهی دیده می‌شود. دولت کانادا، که در سال‌های گذشته سیاست‌های مهاجرتی باز و انعطاف‌پذیری داشت، اکنون با بحران مسکن و فشار تورمی مواجه شده است. برخی استان‌ها خواستار محدود کردن تعداد مهاجران هستند تا بازار مسکن از فشار تقاضا رها شود.

در آمریکا نیز هرچند نیاز به نیروی کار در بخش‌های فناوری و بهداشت ادامه دارد، اما رقابت سیاسی بر سر کنترل مرز جنوبی با مکزیک، عملاً سیاست مهاجرتی واشنگتن را محدود کرده است.
نتیجه این سیاست‌ها، کاهش صدور ویزای کار موقت و سخت‌تر شدن روند اقامت دائم بوده است.

تأثیر بر اقتصاد جهانی؛ بحران نیروی کار در کمین است

کاهش موج مهاجرت در ظاهر می‌تواند از فشارهای اجتماعی بکاهد، اما در سطح کلان اقتصادی، زنگ خطر بزرگی برای کشورهای پیشرفته است.
جمعیت فعال در بسیاری از این کشورها در حال کاهش است. در ژاپن، آلمان و ایتالیا میانگین سنی نیروی کار از ۴۵ سال فراتر رفته و نرخ زاد و ولد در پایین‌ترین سطح تاریخی قرار دارد.

بدون ورود مهاجران، صنایع تولیدی، خدماتی و حتی بخش سلامت با کمبود نیروی انسانی مواجه می‌شوند. این مسئله می‌تواند رشد اقتصادی را کند و هزینه‌های اجتماعی را افزایش دهد.
برخی اقتصاددانان معتقدند موج مهاجرت جدید از کشورهای آفریقایی و جنوب آسیا در آینده ناگزیر خواهد بود، زیرا اقتصادهای پیشرفته بدون جذب نیروی کار خارجی قادر به حفظ سطح تولید کنونی نخواهند بود.

پیامدهای انسانی و اجتماعی کاهش مهاجرت

کاهش مهاجرت فقط یک موضوع اقتصادی نیست؛ جنبه‌های انسانی آن نیز پررنگ است. میلیون‌ها نفر که در انتظار ویزا یا پناهندگی هستند، اکنون در وضعیت بلاتکلیف به سر می‌برند. کمپ‌های مرزی در یونان، ترکیه و مکزیک همچنان مملو از متقاضیانی است که امیدشان برای ورود به غرب کمرنگ شده است.

از سوی دیگر، کاهش مهاجرت قانونی می‌تواند به افزایش مسیرهای غیرقانونی منجر شود. قاچاق انسان، شبکه‌های غیررسمی جابه‌جایی و خطرات مرگبار سفرهای دریایی بار دیگر رو به افزایش است. کارشناسان هشدار می‌دهند که اگر مسیرهای قانونی مهاجرت بازنگری نشود، بحران انسانی جدیدی در راه خواهد بود.

چشم‌انداز آینده؛ آیا موج جدیدی در راه است؟

با وجود افت کنونی، بسیاری از تحلیلگران معتقدند کاهش مهاجرت ممکن است موقتی باشد. در صورت بروز بحران‌های سیاسی، تغییرات اقلیمی یا نوسانات شدید اقتصادی، موج‌های مهاجرتی جدید اجتناب‌ناپذیر خواهند بود.
افزایش خشکسالی، جنگ‌های منطقه‌ای و بحران غذا در بخش‌هایی از آفریقا و آسیا می‌تواند دوباره میلیون‌ها نفر را به سمت اروپا و آمریکای شمالی روانه کند.

در همین حال، برخی کشورها — مانند استرالیا و کانادا — اعلام کرده‌اند که برای حفظ رشد جمعیت، در آینده نزدیک به جذب گسترده مهاجران ماهر نیاز دارند. شاید دههٔ آینده شاهد مهاجرت هدفمند و هوشمندانه‌تر باشیم؛ جایی که کشورهای میزبان به‌جای کنترل صرف، مسیرهای پایدار و متوازن برای ورود مهاجران ایجاد کنند.

جمع‌بندی

گزارش جدید سازمان همکاری و توسعه اقتصادی تصویری چندوجهی از جهان امروز ارائه می‌دهد:
از یک‌سو، سیاست‌های سخت‌گیرانه و فشارهای اقتصادی، موج مهاجرت به اقتصادهای پیشرفته را کاهش داده است؛ از سوی دیگر، نیاز این کشورها به نیروی کار جوان و تحصیل‌کرده همچنان پابرجاست.

جهان وارد مرحله‌ای جدید از سیاست‌های مهاجرتی هدفمند شده است — نه باز، نه بسته، بلکه ترکیبی از احتیاط اقتصادی، ملاحظات امنیتی و نیاز به نیروی انسانی.
به‌نظر می‌رسد تب مهاجرت خاموش نشده، بلکه در حال تغییر چهره است: از «هجرت برای بقا» به «مهاجرت برای مهارت».